Adroddiad Blynyddol Geiriadur Prifysgol Cymru 2009-10

Mae staff y Geiriadur wedi bod yn gweithio’n ddiwyd drwy ddiwedd y llythyren A a dechrau’r llythyren B. Cyhoeddwyd Rhan 10 ym mis Gorffennaf, sy’n mynd mor bell â’r gair bil¹ ac mae’r cyfan o Ran 11 wedi ei ddrafftio a’i ragolygu erbyn hyn.

 I roi syniad o natur drylwyr y gwaith ailolygu, mae’n werth sylwi bod y deg rhan gyntaf o’r ail argraffiad yn cynnwys dros 2,700 o gofnodion newydd sbon, cynnydd o 28%, a bod nifer y dyfyniadau enghreifftiol wedi tyfu o lai na 28,000 i fwy nag 68,000, cynnydd o ryw 40,000. Mae llawer mwy o ddyfyniadau diweddarach wedi eu cynnwys hefyd: 1,785 o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a 2,276 o’r ugeinfed ganrif ac yn ddiweddarach. Mireiniwyd y diffiniadau yn sylweddol yn ogystal: maent bellach dipyn yn fanylach nag yn yr argraffiad cyntaf. Chwyddwyd y diffiniadau Cymraeg ryw 82% a’r cyfystyron Saesneg ryw 74%.

 Er mis Chwefror 2010 mae Dr Jenny Day wedi bod yn gweithio ar gynllun peilot i geisio amcangyfrif faint o eiriau newydd y byddai modd eu hychwanegu ar draws yr wyddor er mwyn gwneud y Geiriadur yn fwy cyfoes a hefyd i amcangyfrif faint o amser mae hynny’n debygol o’i gymryd. Bydd hyn o gymorth mawr i’r staff wrth gynllunio gwaith y dyfodol.

 Y bwriad yw creu adnodd ar y We fydd yn cynnwys holl destun y Geiriadur mewn ffurf y bydd modd ei chwilio’n rhwydd ac yn hyblyg. Bydd y gwaith ailolygu trylwyr yn mynd yn ei flaen drwy’r wyddor, ond hefyd bydd modd ychwanegu geiriau newydd unrhyw le yn y gwaith, cywiro gwallau a chroesgyfeiriadau, ailddyddio testunau, gwella tarddiadau, ac yn y blaen, heb orfod aros tan yr argraffiad llawn nesaf. Hefyd bydd modd blaenoriaethu ailolygu rhai geiriau pwysig na fyddai fel arall yn cael sylw am flynyddoedd efallai.

 Oddi ar i’r Ganolfan gymryd drosodd gyfrifoldebau’r Bwrdd Gwybodau Celtaidd, mae Mrs Glenys Howells wedi rhoi cymorth amhrisiadwy i’r Geiriadur yn rhinwedd ei swydd fel Swyddog Golygyddol y Ganolfan. Gwiriodd filoedd lawer o ddyfyniadau i’r gwaith, a mawr yw ein dyled iddi am ei gwaith trylwyr a manwl gywir. Hoffem ddymuno ymddeoliad hapus iawn iddi. Pleser yw croesawu olynydd Glenys, Dr Gwen Gruffudd, sydd eisoes wedi gwneud cyfraniad sylweddol i waith y Geiriadur.

 Pleser hefyd yw diolch i holl gymwynaswyr y Geiriadur sydd yn rhy niferus i’w henwi’n unigol, yn eu plith yr Athro Emeritws R. Geraint Gruffydd, y Golygydd Ymgynghorol, a Mr Gareth Bevan, yr Ymgynghorydd Golygyddol Mygedol, sydd ill dau wedi rhoi cymorth a chyngor i’r holl staff, a’r gwirfoddolwyr eraill sy’n darllen y proflenni ac yn gwasanaethu fel ymgynghorwyr arbenigol. Rhaid nodi yn arbennig gyfraniadau di-ri Dr Bruce Griffiths. Mae’r Geiriadur ar ei elw’n sylweddol iawn o’r holl gymwynasau gwirfoddol hyn a gwerthfawrogir pob cyfraniad a gwelliant a gynigir.

 Yn sgil y bwriad i ddyfynnu’n llawn o’r ddwy ganrif ddiwethaf o C- ymlaen, lansiwyd apêl am lyfrau o’r ugeinfed ganrif a’r unfed ganrif ar hugain. Eisoes derbyniwyd ugeiniau lawer o gyfrolau i’w hychwanegu at lyfrgell y Geiriadur. Hoffem dderbyn rhagor o gyfraniadau, boed yn llyfrau, cylchgronau, neu, yn ddelfrydol, destunau electronig, ond hoffem dderbyn manylion yn unig amdanynt yn y lle cyntaf oherwydd y lle cyfyngedig sydd gennym ar eu cyfer ac er mwyn osgoi cael dyblygion.

 Traddododd Andrew Hawke bapur ar ailolygu’r Geiriadur mewn cynhadledd ar eiriadura hanesyddol yn Rhydychen ym mis Mehefin, a rhoddodd Sarah Down gyflwyniad ar waith y Geiriadur ym mhabell Prifysgol Cymru yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nglynebwy.

 Dechreuwyd o ddifrif ar y gwaith o gynllunio anghenion system olygu newydd i’r Geiriadur yn ystod y flwyddyn. Ymwelodd M. Philippe Climent o gwmni IDM (sydd wedi ei leoli ym Mharis) â staff y Geiriadur ar 16 Ebrill. Yn ddiweddarach mynychodd Andrew Hawke gynhadledd ryngwladol eiriadurol Euralex yn Ljouwert (Leeuwarden) yn Ffrisland yn yr Iseldiroedd ym mis Gorffennaf, yn rhannol er mwyn cynnal trafodaethau gyda phedwar o’r cwmnïau meddalwedd pwysicaf yn y maes geiriadurol. Y bwriad yw dewis ac archebu pedair prif elfen o’r gwaith yn ystod y flwyddyn i ddod: (1) y system olygu ei hun wedi ei haddasu ar gyfer y prosiect, (2) trosi holl ddata presennol y Geiriadur ar gyfer y system honno, (3) darparu rhyngwyneb ar y We i’r Geiriadur electronig, a (4) darparu system i alluogi’r staff i holi corpora testunol y Geiriadur (a elwir yn Saesneg yn ‘corpus query system’).

 Mae Prifysgol Cymru wedi dyfarnu nawdd ychwanegol sylweddol i’r Geiriadur i gynorthwyo’r proses o ddewis a sefydlu’r systemau caledwedd a meddalwedd newydd ar gyfer y datblygiadau pwysig hyn. Yn fuan cyflwynir cynllun busnes i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru gan obeithio sicrhau parhad ei gefnogaeth i waith y Geiriadur.

 Y flwyddyn nesaf, felly, gobeithir gorffen y llythyren B a sefydlu’r systemau cyfrifiadurol angenrheidiol i symud y Geiriadur i’r unfed ganrif ar hugain. Wedyn bydd modd cychwyn gweithio ar y Geiriadur ar ei newydd wedd fel adnodd hygyrch i bawb ar y We. Ar yr un pryd bwriedir dechrau trin y ddwy ganrif ddiwethaf yn yr un ffordd â’r cyfnodau cynt, gan ddyfynnu’n helaethach o’r cyfnod cynhyrchiol a phwysig hwnnw. Bydd y blynyddoedd i ddod yn sicr yn rhai anodd yn ariannol ac o ran llwyth y gwaith y mae angen ei wneud, ond credwn fod y Geiriadur mewn lle cryf i symud ymlaen yn hyderus i ddyfodol digidol llewyrchus.