Helen Watt, MA

Miss Helen Watt,
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru,
Llyfrgell Genedlaethol Cymru,
Aberystwyth,
Ceredigion,
SY23 3HH

Wedi graddio mewn Ieithoedd Modern (Sbaeneg a Phortiwgaleg) o Goleg Iesu, Rhydychen, ym 1980, enillodd Helen Watt ddiploma mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth ym 1992. Ers hynny, bu’n gweithio ar sawl prosiect ymchwil ac archifo, gan ddechrau gyda chronfa ddata o gofnodion maenorol Cymru – prosiect ar y cyd rhwng Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Comisiwn Llawysgrifau Hanesyddol – rhwng 1993 a 1996. Yna, rhwng 1999 a 2009, bu’n gweithio ar wahanol gamau mewn prosiect a gafodd ei reoli gan brifysgolion Caergrawnt, Bangor a Chaerefrog yn eu tro i ymchwilio i gofnodion trethi lleyg ac eglwysig yng Nghymru a Lloegr, c.1200–1700, ac a gedwir yn yr Archifdy Gwladol yn Kew. Hi oedd yn gyfrifol am adrannau o’r gronfa ddata E 179 ar-lein a oedd yn cynnwys cofnodion am y pedair esgobaeth Gymreig a phob un o dair sir ar ddeg Cymru, yn ogystal â sawl sir ac esgobaeth yn Lloegr a rhai ar y ffin. Yn ystod camau Cymreig y prosiect, bu Helen yn astudio cofnodion treth a gedwir mewn casgliadau ar wahân i rai’r Archifdy Gwladol, gan gynnwys y rheini sydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a bu’n casglu enghreifftiau o enwau lleoedd Cymraeg ar gyfer eu cynnwys yn y gronfa ddata E 179 ar-lein yn ogystal ag ar gyfer y Ganolfan Ymchwil Enwau Lleoedd ym Mangor.

Y mae ei gwaith ymchwil wedi bod yn canolbwyntio’n bennaf ar Gymru a threthiant, ac y mae’n cynnwys astudiaeth o’r modd y gallai gwrthryfel Owain Glyn Dŵr fod wedi effeithio ar gyllid y Goron mewn trethi yn y siroedd Seisnig ar y ffin â Chymru. Bydd prosiect arall yn y dyfodol yn dadansoddi dwy ddogfen dreth ganoloesol sydd newydd eu darganfod ynglŷn â rhannau o Sir Gaernarfon. Ar wahân i hyn, bu’r cyfnod a dreuliodd Helen yn gweithio yn yr Archifdy Gwladol yn fodd i feithrin ei diddordeb yn y Llynges Frenhinol Brydeinig rhwng 1793 a 1815, a chyd-olygodd erthygl ar derfysg yn y Llynges ym 1797, gan seilio’r gwaith ar adroddiad llygad-dyst a oedd newydd ddod i’r golwg ac a ysgrifennwyd gan gapten un o’r llongau llai a oedd yn gysylltiedig â’r terfysg yn y Nore. Wedi darganfod bod llythyrau gan forwyr cyffredin o flynyddoedd y Chwyldro Ffrengig a rhyfeloedd Napoleon wedi goroesi, y mae hi bellach yn cyd-olygu casgliad o ddeunydd o’r cyfnod hwnnw, gan gynnwys nifer o lythyrau a gyfansoddwyd adeg terfysg 1797 yn benodol.