Adroddiad Blynyddol Geiriadur Prifysgol Cymru 2010-11

Yr oedd hon yn flwyddyn bwysig yn hanes hir y Geiriadur: gosodwyd y sylfeini ar gyfer dyfodol digidol y Geiriadur. Tra bod hyn yn digwydd, parhaodd y gwaith manwl o ailolygu’r gwaith yn drylwyr a chodwyd amheuon am y modd y cyllidir y prosiect yn y dyfodol wrth i strwythur addysg uwch yng Nghymru gael ei drawsnewid.

Cynnydd Golygyddol

Mae’r rhan nesaf o’r Geiriadur, sef Rhan 11 o’r Ail Argraffiad, ar fin mynd i’r Wasg i’w chyhoeddi cyn diwedd y flwyddyn. Erbyn hyn mae’r cyfan o’r rhan ar ôl honno, sef Rhan 12 wedi ei ddrafftio a’i ragolygu. Bwriedir gorffen y gwaith drafftio sylfaenol hyd ddiwedd y llythyren B cyn diwedd y flwyddyn academaidd fel y gall gwaith ddechrau yn syth ar y llythyren C gan ddefnyddio’r system gyfrifiadurol newydd sydd wrthi’n cael ei pharatoi.

Ymhlith y 1,200 o erthyglau yn Rhan 11 ceir 120 o eiriau yn dechrau â’r rhagddodiad bio- (o’u cymharu â’r tri yn unig yn yr argraffiad cyntaf: bioleg, biolegol a biograffi), gan adlewyrchu’r oes ‘werdd’ sydd ohoni, o bioactif i bioystadegaeth, ond hepgorwyd rhyw 71 o eiriau eraill yn dechrau â bio- gan nad oes gennym ddigon o dystiolaeth iddynt eto. Ceir erthygl sylweddol ar y gair blodau gyda detholiad o ryw 72 o gyfuniadau – mwy na dwywaith y nifer yn yr argraffiad cyntaf – ac mae 19 arall a hepgorwyd oherwydd diffyg tystiolaeth ddigonol. Diddorol hefyd yw rhai o’r geiriau cyffredin nad oes ganddynt darddiad hysbys, gan gynnwys blingo, bloesg, a boda¹ (yr aderyn).

Mae’r tair Golygydd Cynorthwyol (Mary Williams, Brenda Williams, a Sarah Down) erbyn hyn wedi magu’r hyder i drin y deunydd cymhleth ac amrywiol hwn yn fedrus ac yn ddeallus. Rhagolygir eu gwaith yn drylwyr gan Manon Roberts ac Angharad Fychan, y Golygyddion Hŷn hynod o brofiadol, y mae arnom ddyled fawr iddynt am eu gwaith proffesiynol.

Systemau meddalwedd

Ar ôl trafodaethau hir gyda nifer o gyflenwyr posibl, dewiswyd cwmni bach Erlandsen Media Publishing (EMP AB) o Malmö yn Sweden (gynt o Ddenmarc) yn bartner i’r Geiriadur wrth ddatblygu system olygu a chyhoeddi newydd. Defnyddir y rhaglen iLEX i baratoi’r Geiriadur o C ymlaen. Yn anorfod, bu’n rhaid i nifer o’r staff roi llawer o sylw i ddatblygu’r system newydd yn ystod y flwyddyn, yn enwedig y Golygydd Rheolaethol a’r Golygyddion Hŷn. Y cam cyntaf oedd dadansoddi strwythur cymhleth y Geiriadur (gan gynnwys sut y mae wedi newid yn raddol dros y pedair cyfrol a dechrau’r ail argraffiad) drwy ystyried yr holl amrywiaeth o erthyglau a geir yn y gwaith. Paratowyd dogfen o ryw 80 o dudalennau yn cynnwys dadansoddiad manwl o bob math o wybodaeth.

Hefyd dechreuwyd llunio ‘Schema’ XML ar gyfer y Geiriadur ar ei newydd wedd. Pwrpas y sgema yw nodi yn fanwl gywir ac yn ddigamsyniol sut y cynrychiolir strwythur a data’r Geiriadur yn y gronfa ddata XML a fydd yn storio’r data yn y dyfodol. Defnyddir safonau rhyngwladol cydnabyddedig XML (eXtensible Markup Language) a Unicode (safon ar gyfer dynodi cymeriadau’r rhan fwyaf o systemau ysgrifennu’r byd) i sicrhau dyfodol hirdymor y prosiect drwy sicrhau bod modd trosglwyddo’r data o un system feddalwedd i’r llall os bydd angen. Mae’r safonau hyn mor bwysig yn y byd cyfrifiadurol cyfoes fel y cânt eu cynnal am flynyddoedd lawer. Cynhaliwyd dau weithdy gan EMP yn Aberystwyth i ddechrau cynllunio’r sgema, er mwyn dyfeisio fframwaith ar gyfer trosi data’r Geiriadur o’i ffurf gyfrifiadurol bresennol i XML safonol. Mae EMP wedi dechrau eisoes ar y gwaith hir o drosi’r data (o C–Z yn gyntaf, gan drosi A–B pan fydd y gwaith hwnnw wedi ei ailolygu’n llwyr). Bydd angen sawl cynnig cyn cyrraedd safon dderbyniol, mae’n debyg.

Bydd angen llawer o waith eto i fireinio’r sgema, gwaith a wneir ochr yn ochr â’r gwaith o drosi’r data. Bydd trosi’r data yn fodd i ddarganfod gwendidau ac anghysonderau yn y sgema, a bydd ystyried strwythur y data yn dylanwadu ar y trosi. Cyn trosglwyddo data’r Geiriadur i EMP, cysonwyd cryn dipyn arnynt yn wyneb anghysonderau a gwallau a ddarganfuwyd wrth eu dadansoddi yn y cam cyntaf o’r gwaith. Yn wir, cywirwyd rhai miloedd o wallau ac anghysonderau, ac achubwyd y cyfle i gynnwys y rhan fwyaf o’r cywiriadau i’r cyfrolau print a nodwyd dros y degawdau gan y Golygyddion, gan gynnwys llawer o erthyglau o’r Atodiad ar ddiwedd y gyfrol gyntaf.

Ni fyddai’r datblygiadau hyn wedi bod yn bosibl heb haelioni Prifysgol Cymru. Fel yr adroddwyd y llynedd, derbyniwyd swm sylweddol gan y Brifysgol tuag at gostau ymgynghorol a chostau meddalwedd. Hyn sy’n cyllido gwaith EMP i drosi’r data ac i ddatblygu’r sgema. Rhaid hefyd gydnabod cymorth Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) a roes grant i’r Ganolfan ar gyfer gwella isadeiledd ymchwil (Research Capital Investment Fund (RCIF)) dros gyfnod o dair blynedd gan orffen eleni. Ymhlith llawer o bethau eraill, neilltuwyd tua thraean o’r swm ar gyfer prynu caledwedd gyfrifiadurol i’r Geiriadur ar gyfer y datblygiadau newydd.

Adnoddau caledwedd

Mae Swyddog Technegol y Geiriadur, Mr Huw Davies, wedi gweithio’n ddiwyd iawn dros y flwyddyn i ymchwilio i’r galedwedd angenrheidiol ac i baratoi manyleb o’r cyfarpar. Archebwyd y rhan fwyaf o’r cyfarpar ym misoedd Mehefin a Gorffennaf, ac erbyn hyn mae’r cwbl wedi cyrraedd. Prynwyd gweinyddion o safon uchel i ddal cronfeydd data iLEX, ffeiliau eraill y Geiriadur, i ddarparu cartref i’r fersiwn electronig o’r Geiriadur a fydd ar gael i’r cyhoedd, a hefyd i ddiogelu’r data a’u harchifo yn y tymor hir.

Darperir cysylltiad â’r Rhyngrwyd i’r Ganolfan drwy Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Phrifysgol Aberystwyth. Ers peth amser mae’r Llyfrgell wedi bod yn ceisio darparu cysylltiad Rhyngrwyd newydd a mwy dibynadwy a chynigiwyd ein bod yn rhannu eu cyfleusterau newydd. Erbyn hyn mae gennym gyswllt newydd i’r safonau uchaf â phrif gysylltiad Rhyngrwyd Prifysgol Aberystwyth yn adeilad See3D Cyf. (is-gwmni delweddu i’r Brifysgol) drwy gyfrwng ceblau fibre-optic. Pleser yw diolch i’r Llyfrgell ac yn enwedig i Reolwr Cyfleusterau’r Llyfrgell, Mr Fred Farrow, am ei gymorth parod gyda’r holl drefniadau.

Tua’r un pryd, cytunodd y Ganolfan i lesio Porthdy’r Llyfrgell Genedlaethol er mwyn cael mwy o le i’r staff a’r myfyrwyr ymchwil newydd. Cysylltwyd yr adeilad hwnnw ag adeilad y Ganolfan drwy geblau fibre-optic newydd gyda chymorth parod swyddogion y Llyfrgell. Sylweddolwyd y gellid defnyddio’r ddau leoliad hyn ar gyfer gweinyddion diogelu data y Geiriadur (a’r Ganolfan yn gyfan gwbl). Mantais hyn yw bod y data mewn tri lle diogel annibynnol peth pellter o’i gilydd ac ar gylchedau trydanol gwahanol. Golyga hyn y gallwn sicrhau lefel uchel iawn o ddiogelwch i holl ddata’r Geiriadur a’r Ganolfan. Mae Prifysgol Aberystwyth wedi cytuno i ddarparu lle i’n gweinyddion diogelu data yn yr ystafell gyfrifiaduron bwrpasol yn Yr Adeilad Delweddu, ac rydym yn ddiolchgar iawn i staff yr Adran Gwasanaethau Gwybodaeth am eu cyngor a’u cymorth. Mantais cadw’r holl systemau yn Aberystwyth yw bod modd copïo data yn gyflym iawn o’r naill system i’r llall drwy gysylltiadau mewnol yn hytrach na defnyddio’r Rhyngrwyd sy’n arafach ac yn llai dibynadwy.

Cynllunio a chyllid

Treuliwyd cryn dipyn o amser ar ddechrau’r flwyddyn academaidd yn paratoi cynllun manwl am y rhan nesaf o’r gwaith, sef ailolygu’r llythyren C, ar sail cynlluniau’r gorffennol a dau gynllun peilot a drefnwyd yn arbennig i gynorthwyo’r proses cynllunio. Paratowyd cynllun busnes i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC/HEFCW) ar gyfer y cyfnod 2011–23 fel rhan o gais sylweddol am gyllid. Paratowyd amcanestyniadau ariannol am y cyfnod 2011–16 gyda chymorth anhepgor Mr Ian George a Mr Richard Bullen o Swyddfa Gyllid y Brifysgol.

Mae CCAUC bellach wedi hysbysu’r Brifysgol ei fod yn barod i gefnogi’r Geiriadur am y tair blynedd nesaf, ond bydd yn adolygu’r sefyllfa wedyn yn wyneb y toriadau i’w gyllid.

Rydym wedi dechrau archwilio ffynonellau incwm ychwanegol a byddwn yn mynd ar drywydd y rhain yn egnïol lle bo hynny'n bosibl. Rydym yn teimlo y byddai'n anffodus iawn i ysgolheictod yn gyffredinol ac i drwch poblogaeth Cymru pe bai’r Brifysgol yn cael ei gorfodi i godi tâl am fynediad electronig i gyfoeth y Geiriadur, ond gallai fod yn angenrheidiol inni ailystyried modelau trwyddedu os bydd cwtogi pellach yn y grant a dderbynnir.

Personél

Nid oes newid wedi bod o ran y staff yn ystod y flwyddyn. Mae dau aelod o’r staff wedi cael llawdriniaeth ond mae’n bleser adrodd eu bod wedi gwella’n llwyr erbyn hyn. Roeddem wedi gobeithio creu swydd Golygydd Cynorthwyol ychwanegol yn ogystal â hanner swydd Cynorthwyydd Golygyddol er mwyn gwastatáu’r llwyth gwaith, ond sylweddolwn na fyddai’n bosibl yn yr hinsawdd economaidd presennol. Serch hynny, llwyddwyd i godi oriau’r Cynorthwyydd Golygyddol hanner amser presennol (D. Alwyn Owen) o 2½ awr yr wythnos am gyfnod o ryw 18 mis. Diolchir i Alwyn am ei waith manwl a diwyd yn paratoi deunyddiau ar gyfer y Golygyddion Cynorthwyol ac yn gwirio cywirdeb dyfyniadau’r Geiriadur yn erbyn y testunau gwreiddiol. Braf gweld bod yr oriau ychwanegol hyn eisoes yn gwella llif y gwaith.

Paratowyd y cynllun busnes ar sail lefel uwch o staffio. Oherwydd y gwaith sylweddol a wnaed gan y Golygyddion Hŷn eleni ar ddata’r Geiriadur cyn eu trosglwyddo i EMP i’w trosi i XML, roedd digon o waith wedi ei ddrafftio i’w cadw’n brysur drwy gydol yr amser, ond yn y dyfodol bydd rhaid ystyried penodiad ychwanegol os oes modd.

Cymwynaswyr

Unwaith eto mae’r Geiriadur wedi elwa’n sylweddol ar waith y gwirfoddolwyr selog sy’n darllen y proflenni, gan gynnwys Dr Morfydd E. Owen, Yr Athro Emeritus Gruffydd Aled Williams, Mr Tegwyn Jones, a hefyd y Cyfarwyddwr Yr Athro Dafydd Johnston, y Golygydd Ymgynghorol Yr Athro Emeritus R. Geraint Gruffydd, a’r Ymgynghorydd Golygyddol Mr Gareth Bevan. Diolchir i’r sawl sy’n cynnig sylwadau ar y tarddiadau, yn arbennig Yr Athro Peter Schrijver a’r Athro Stefan Schumacher. Hollbwysig hefyd yw cyfraniadau ychwanegol i’n casgliad, a diolchir yn enwedig i Dr Bruce Griffiths a Ms Ann Corkett, ac i Mr Duncan Brown a chriw Llên Natur am eu cyfraniadau niferus a’u hawgrymiadau gwerthfawr, heb anghofio’r holl bobl sy’n ateb ymholiadau ebost niferus y staff ac ymholiadau penodol ar bynciau arbenigol. Mae ein cymdogion yn yr ystafelloedd darllen yn y Llyfrgell Genedlaethol wedi rhoi cymorth arbennig a phroffesiynol, ac eleni yn fwy nag erioed rhaid diolch i Mr Fred Farrow am ei holl gymwynasau technegol ac felly hefyd i staff Gwasanaethau Gwybodaeth Prifysgol Aberystwyth. Pleser hefyd yw cydnabod cymwynasau parod Dr Angharad Elias a Mrs Nia Davies o’r Ganolfan a’n cynorthwyodd yn arbennig eleni wrth brynu’r offer cyfrifiadurol, a’n holl gydweithwyr eraill yn y Ganolfan. Fel tîm rydym yn teimlo’n freintiedig iawn nad yw’r Geiriadur erioed wedi bod yn brin o gymwynaswyr sy’n fodlon rhoi o’u hamser a’u harbenigrwydd i wella’r gwaith. Gwerthfawrogir pob cymorth.

Y Dyfodol

O ganlyniad i’r gwaith a wnaethpwyd yn ystod y flwyddyn, dylai’r system olygu newydd, y sgema XML ar gyfer y Geiriadur ar ei newydd wedd, a’r data o C ymlaen ynghyd â’r galedwedd angenrheidiol i gyd fod ar gael yn ystod y flwyddyn i ddod. Gallwn gael hyfforddiant ar y system newydd a dechrau arbrofi drafftio a golygu erthyglau cyn gorffen golygu diwedd B. Bydd hyn yn hwyluso newid o un system i’r llall heb adael gormod o fwlch.

Bydd y flwyddyn nesaf yn hollbwysig i ddyfodol y Geiriadur wrth inni roi’r holl systemau gwahanol at ei gilydd i’n galluogi i ddarparu gwasanaeth digidol i’n defnyddwyr ac i olygu’r Geiriadur yn ei ffurf electronig newydd am y tro cyntaf. Gofynnwn am amynedd ein defnyddwyr: fel sydd eisoes wedi digwydd eleni, bydd y paratoadau hyn yn ogystal â’n hymdrechion i ddod o hyd i nawdd i’r cynllun ar gyfer y dyfodol yn anorfod yn arafu llif y gwaith golygyddol dros dro, ond gobeithiwn y bydd y newidiadau hyn yn diogelu dyfodol hirdymor y Geiriadur mewn oes ddigidol a llawer mwy heriol.